[NLVH] Phân tích “Mùa xuân nho nhỏ” của Thanh Hải qua ba khổ thơ cuối bài.

Bài làm

Nếu người họa sĩ dùng màu sắc, đường nét để tạo nên những kiệt tác nghệ thuật, người nhạc sĩ dùng những âm thanh, giai điệu để viết nên những bản nhạc cho đời thì các nhà văn, nhà thơ lại dùng ngôn từ nghệ thuật để tạo nên những đứa con tinh thần của mình – những sáng tác văn chương. Qua mỗi áng văn chương, người cầm bút đã gửi gắm vào áng văn của mình những tiếng lòng tha thiết, gửi đến người đọc những thông điệp quý báu. Sáng tác “Mùa xuân nho nhỏ”, Thanh Hải đã gửi vào trong đó tiếng lòng tha thiết và ước nguyện được cống hiến của mình cho cuộc đời chung của đất nước. Chính vì thế, có ý kiến cho rằng: “Bài thơ là tiếng lòng tha thiết, yêu mến, gắn bó với đất nước, với cuộc đời đã thể hiện ước nguyện chân thành của nhà thơ được sống cống hiến cho đất nước”. Đến với bài thơ “Mùa xuân nho nhỏ” nói chung và ba khổ thơ cuối nói riêng, ta sẽ thấy rõ tính đúng đắn của lời nhận định trên. Ba khổ thơ cuối bài chính là ước nguyện chân thành, tha thiết của nhà thơ:

“Ta làm con chim hót

 Ta làm một cành hoa

 Ta nhập vào hòa ca

 Một nốt trầm xao xuyến.

 

 Một mùa xuân nho nhỏ

 Lặng lẽ dâng cho đời

 Dù là tuổi hai mươi

 Dù là khi tóc bạc.

 

 Mùa xuân – ta xin hát

 Câu Nam ai, Nam bình

 Nước non ngàn dặm mình

 Nước non ngàn dặm tình

 Nhịp phách tiền đất Huế.”

Thanh Hải là một trong những cây bút đã hoạt động văn nghệ từ cuối những năm kháng chiến chống Pháp, ông đã có công xây dựng nền văn học Việt Nam từ những ngày đầu trong thời khì kháng chiến chống Mỹ. Những tác phẩm của ông vừa thể hiện tình yêu đất nước, vừa ngợi ca sự dũng cảm của nhân dân, vừa khẳng định niềm tin chiến thắng của dân tộc ta qua hai cuộc chiến tranh và cả khi đất nước được độc lập, kể cả khi ông nằm trên giường bệnh, ông vẫn miệt mài sáng tác. Thơ ông nhẹ nhàng, tha thiết, giàu tình cảm. Bài thơ “Mùa xuân nho nhỏ” được ra đời vào tháng 11 năm 1980 khi ông đang nằm trên giường bệnh, ra đời trước một tháng khi ông mất. Bài thơ ra đời trong hoàn cảnh đất nước vẫn đang gặp rất nhiều khó khăn: Toàn quốc đang trong quá trình xây dựng kiến thiết đất nước sau hai cuộc chiến tranh. Thời kì đó, nền kinh tế nước ta chưa thoát khỏi bao cấp. Bên cạnh đó, chiến tranh biên giới đang diễn ra hết sức phức tạp.

Ý kiến trên tuy ngắn gọn nhưng vô cùng sâu sắc. “Tiếng lòng” chính là tiếng nói của tâm hồn, là cảm xúc của tác giả gửi gắm qua tác phẩm của mình. “Ước nguyện” là mơ ước, mong muốn, là những nguyện vọng muốn đạt được. Như vậy, “tiếng lòng” và “ước nguyện” của nhà thơ Thanh Hải qua ba khổ thơ cuối là niềm khao khát dâng hiến cuộc đời được khơi gợi từ những cảm nhận về một mùa xuân mới, mùa xuân của thiên nhiên, con người dân tộc. Niềm khát khao hiến dâng cuộc đời được thể hiện một cách khiêm nhường nhưng rất đỗi chân thành.

Trước hết, “ước nguyện chân thành của nhà thơ được cống hiến cho đất nước” được Thanh Hải gửi gắm qua khổ thơ thứ tư và thứ năm khi cảm xúc của tác giả trước mùa xuân của thiên nhiên, đất nước, con người đã được nâng lên thành ước nguyện được cống hiến một phần nhỏ bé của mình:

“Ta làm con chim hót

 Ta làm một cành hoa

 Ta nhập vào hòa ca

 Một nốt trầm xao xuyến.

 

 Một mùa xuân nho nhỏ

 Lặng lẽ dâng cho đời

 Dù là tuổi hai mươi

 Dù là khi tóc bạc.”

Điệp từ “ta làm, ta nhập” kết hợp với điệp cấu trúc câu trong khổ thơ thứ tư đã nhấn mạnh và khẳng định rất nhiều ước nguyện của tác giả. Những ước nguyện ấy đều là những ước nguyện chân thành, tha thiết. Ước nguyện ấy thể hiện qua những hình ảnh bình dị, quen thuộc và gần gũi với cuộc sống. Tác giả muốn hóa thân vào “con chim” để hót lên những âm thanh du dương cho đời. Tác giả muốn làm “một cành hoa” để khoe sắc, điểm tô cho đời. Hình ảnh thơ “nốt trầm” đã làm nổi bật lên sự khiêm tốn trong ước nguyện của tác giả. Tác giả đã khéo léo và thành công khi sử dung hình ảnh ẩn dụ “con chim, cành hoa, nốt trầm” để thể hiện rõ và nhấn mạnh ước nguyện được cống hiến những gì đẹp đẽ nhất của cuộc đời mình cho cuộc đời chung và cho cách mạng, thể hiện ước nguyện tuy nhỏ bé nhưng chân thành, tha thiết, thể hiện lối sống có trách nhiệm. Hình ảnh “con chim, cành hoa” vốn đã xuất hiện ở khổ thơ đầu tạo ra sự đối xứng chặt chẽ cho bài thơ. Góp phần nâng ý nghĩa của bài thơ lên một tầng mới: Đó là ước nguyện được sống cống hiến cho cuộc đời chung của tác giả nói riêng và của tất cả mọi người nói chung. Điều tất yếu ấy giống như đã là một con chim thì phải biết góp cho đời những tiếng hót, đã là một cành hoa thì phải biết khoe sắc tỏa hương, đã là một nốt trầm thì phải góp vào bản hòa ca thì mới trở nên có giá trị. Cách mà nhà thơ Thanh Hải thể hiện sự khéo léo và tài năng khi vận dụng linh hoạt từ ngữ, ông đã chuyển đổi cách xưng hô từ “tôi” thành “ta” có ý nghĩa: Nhà thơ đã hóa thân vào cuộc sống chung của mọi người, vào công cuộc bảo vệ và xây dựng chung của đất nước. Ước nguyện của nhà thơ cũng chính là ước nguyện của tất cả mọi người. Họ muốn được tận hưởng, thưởng thức vẻ đẹp của mùa xuân, của cuộc đời. Không chỉ thế, họ muốn làm, muốn cống hiến sức mình cho cuộc đời chung, đem lại niềm vui cho cuộc đời. Cái “tôi” nhỏ bé đã hòa cùng với cái “ta” lớn lao của tác giả. Sang đến khổ thơ thứ năm, hình ảnh “mùa xuân nho nhỏ” là hình ảnh ẩn dụ giàu tính sáng tạo. Ta biết “mùa xuân” vốn là khái niệm để chỉ thời gian. Nói đến mùa xuân là ta nghĩ ngay đến một mùa đẹp nhất trong năm, mùa của tuổi trẻ, mùa của tình yêu, mùa của khát vọng. Từ láy “nho nhỏ” đi liền sau từ “mùa xuân” cho ta cảm nhận mỗi người là một mùa xuân nho nhỏ trong mùa xuân lớn của dân tộc. Tác giả muốn làm một mùa xuân nho nhỏ là muốn cống hiến những gì đẹp đẽ nhất của cuộc đời mình cho quê hương, đất nước. Sự cống hiến ấy là “lặng lẽ dâng cho đời” một cách âm thầm, không phô trương, không ồn ào. Đó cũng là suy nghĩ của mọi người, rất nhiều thế hệ, ở nhiều lứa tuổi trong thời kì ấy. Hai câu thơ cuối đã khẳng định ước nguyện cống hiến một cách bền bỉ. Hình ảnh hoán dụ được sử dụng thành công “tuổi hai mươi”, “tóc bạc”. Ta biết “tuổi hai mươi” là tuổi trẻ, đó là độ tuổi đẹp nhất, sung sức nhất của cuộc đời mỗi con người. Hình ảnh “tóc bạc” gợi cho chúng ta liên tưởng đến bản thân khi đã về già. Sự xuất hiện liên tiếp của hai hình ảnh hoán dụ này có ý nghĩa tương phản đối lập, khắc sâu và nhấn mạnh ước nguyện ấy được cống hiến rất mãnh liệt dù cho con người có thay đổi, dù cho năm tháng có qua đi nhưng lẽ sống cống hiến vẫn mãi nguyên vẹn, không mệt mỏi, cống hiến suốt đời. Điệp ngữ “dù là” đứng ở đầu hai câu thơ kết hợp với nhịp thơ 2/3 nhanh, mạnh giống như một điệp khúc đồng thời khẳng định rõ hơn lẽ sống cống hiến, bất chấp thời gian, thách thức. Hai câu thơ là lời tâm nguyện của tác giả và là lẽ sống cao đẹp: Sống là phải cống hiến. Có thể nói, hai câu thơ là lời tâm sự tha thiết, chân thành nhất của một người đã từng trải qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Như vậy, hai đoạn thơ bằng những lời thơ trong sáng, tha thiết và mạnh mẽ, dứt khoát, sử dụng một loạt các biện pháp tu từ: hoán dụ, ẩn dụ, điệp từ, điệp cấu trúc câu,… đã làm nổi bật ước nguyện cống hiến chân thành của nhà thơ cho đất nước, đồng thời cho ta thấy tinh thần lạc quan, yêu đời của nhà thơ.

Diệp Tiếp đã khẳng định: “Thơ là tiếng lòng”. Quả không sai khi ta đọc một bài thơ, một đoạn thơ, ta sẽ cảm nhận được rõ tâm tư, tình cảm mà người nghệ sĩ gửi gắm vào trong đó. Đến với khổ cuối của bài thơ “Mùa xuân nho nhỏ”, ta sẽ thấy rõ được tiếng lòng tha thiết, yêu mến, gắn bó với đất nước, với cuộc đời của Thanh Hải:

“Mùa xuân – ta xin hát

 Câu Nam ai, Nam bình

 Nước non ngàn dặm mình

 Nước non ngàn dặm tình

 Nhịp phách tiền đất Huế.”

Với cách gieo vần, phối âm rất độc đáo, câu đầu cuối gieo vần trắc, ba câu giữa với danh từ “nước non” kết thúc liên tiếp là vần bằng như chất nhạc dân ca nhịp nhàng man mác của những câu Nam ai, Nam bình hòa cùng những nhịp gõ phách. Câu hát ấy vang lên để khẳng định cả cuộc đời của tác giả dành trọn cho quê hương. Đại từ nhân xưng “ta” lại một lần nữa khẳng định niềm vui chung của tất cả mọi người không chỉ riêng nhà thơ Thanh Hải. Cách điệp cấu trúc, cách gieo vần bằng ở cuối câu khiến cho cậu thơ ngân dài và âm vang diễn tả niềm vui phơi phới của nhà thơ đến với quê hương đất nước, con người và xã hội, cá nhân và tập thể cùng chan hòa trong khát vọng được cống hiến. Bài thơ đi từ tình yêu quên hương, mở rộng ra là tình yêu đất nước mượn câu hát xứ sở mà gửi trao vào đó tất cả lòng yêu mến, tự hào gắn bó và nguyện hiến dâng cho Tổ quốc. Như vậy, Thanh Hải đã thể hiện tình yêu mến gắn bó với đất nước, với cuộc đời bằng tiếng lòng gửi qua những dòng thơ cuối bài.

Như vậy, ý kiến nhận xét trên là hoàn toàn đúng đắn. Với thể thơ năm chữ gần với âm hưởng dân ca xứ Huế nhẹ nhàng, tha thiết, cấu trúc chặt chẽ, sử dụng khéo léo cách gieo vần liền tạo nên sự liền mạch cho cảm xúc; kết hợp với những biện pháp nghệ thuật đặc sắc: Hoán dụ, ẩn dụ, điệp cấu trúc câu,… Ba khổ thơ cuối là sự kết hợp hài hòa giữa các hình ảnh thiên nhiên bình dị với những hình ảnh mang ý nghĩa biểu trưng, những hình ảnh biểu trưng thường được phát triển từ những hình ảnh thực tạo sự lặp lại và nâng cao hình ảnh. Hình ảnh mùa xuân có sự vận động và phát triển từ mùa xuân cuộc đời sang mùa xuân của đất nước và mùa xuân của mỗi người đóng góp cho mùa xuân lớn của dân tộc. Ba khổ thơ cuối nói riêng và bài thơ “Mùa xuân nho nhỏ” nói chung là tiếng lòng tha thiết, gắn bó với đất nước, với cuộc đời, thể hiện ước nguyện chân thành của nhà thơ khi được cống hiến cho đất nước, góp một “mùa xuân nho nhỏ” của mình vào mùa xuân lớn của dân tộc. Đoạn thơ góp phần làm hoàn thiện hơn nội dung chủ đề của bài thơ và góp một tiếng nói riêng cho đề tài mùa xuân trong thơ ca tạo nên một khoảng trời mới mẻ, nhiều niềm tin, khát vọng trong cuộc sống. Bài thơ ra đời cách đây hơn bốn mươi năm nhưng vẫn làm rung động trái tim của người đọc, nhắc nhở mỗi con người hãy sống đẹp, sống cống hiến, lặng lẽ, âm thầm.

Gấp trang sách lại mà giai điệu của bài thơ vẫn mãi vương vấn cùng người đọc. Rồi mỗi khi Tết đến, xuân về, giai điệu “Mùa xuân nho nhỏ” cất lên như lời nhắc nhở nhẹ nhàng mà thấm thía gửi tới tất cả mọi người niềm tin yêu và khát vọng cống hiến, hòa nhập.